با اینهمه دولت ساسانی بر رغم شکوه و عظمت ظاهری که داشت، به سختی روی به پستی و پریشانی میرفت. در پایان سلطنت نوشروان، ایران وضعی سخت متزلزل داشت. سپاه یاغی بود و روحانیت روی در فساد داشت. فسادی که در وضع روحانی بود، از قدرت و نفوذ موبدان بر میخاست. تشتت و اختلاف در عقاید و آراء پدید آمده بود. و موبدان در ریا و تعصب و دروغ و رشوه غرق بودند. [...] کار مزدک با مقاومت روحانیون و مخالفت سپاهیان مواجه شد و موجب فتنه و تباهی گشت. [...] از این رو با مرگ او [نوشروان] باز روحانیون و سپاهیان سر به فتنهانگیزی برآوردند. سلطنت کوتاه هرمز با مخالفت روحانیون و سپاهیان بسر آمد. [...] فتنهایی که دست شیرویه را به خون پدر آلوده ساخت از نیرنگ سپاهیان و روحانیان بود. و از آن پس این دو طبقه چنان سلطنت را بازیچهی خویش کردند که دیگر از آن جز نامی نمانده بود. [...] بدینگونه سپاهیان یاغی و روحانیان فاسد را پروای مملکتداری نبود و جز سودجویی و کامرانی خویش اندیشهایی دیگر نداشتند. پیشهوران و کشاورزان نیز که بار سنگین مخارج آنان را بر دوش داشتند در حفظ این اوضاع، سودی گمان نمیبردند بنابراین مملکت بر لب بحر فنا رسیده بود و یک ضربت کافی بود که آنرا به کام طوفان حوادث بیفکند. این ضربتی بود که عرب وارد آورد و مدت دو قرن دراز، کشوری آباد و آراسته را عرضهی دردناکترین طوفان حوادث کرد.
دو قرن سکوت / عبدالحسین زرین کوب